Elementy dzieła muzycznego

Dzieło muzyczne to utwór, który ktoś skomponował, zapisał albo przekazał innym, a muzycy go wykonują. Może trwać minutę, jak preludium Chopina, albo trzy godziny, jak opera. Zawsze jednak składa się z tych samych „cegiełek”, które nazywamy elementami dzieła muzycznego.

Podstawa programowa wymienia siedem elementów: melodykę, rytmikę, harmonikę, dynamikę, artykulację, agogikę i kolorystykę. Osobno omawia fakturę, czyli sposób, w jaki układają się głosy. Na tej stronie tempo i agogika są w jednym rozdziale, tak jak na lekcji.

Elementy brzmią zawsze razem. Nie da się zagrać melodii bez rytmu, tempa i głośności. Dlatego słuchanie warto ćwiczyć po kolei: raz zwracamy uwagę tylko na tempo, innym razem tylko na barwę. Z czasem ucho samo zaczyna rozpoznawać, z czego zbudowany jest utwór. Podstawa wymaga, by rozpoznawać elementy ze słuchu i na podstawie materiałów wizualnych, czyli także w nutach.

Każdy rozdział ma ramkę „Ten element w epokach”. Odnośniki prowadzą do kompendiów o kolejnych epokach, do części o elementach dzieła muzycznego.

Melodyka to element, który określa linię następstwa dźwięków. Melodia to dźwięki o różnej wysokości i długości, ułożone jeden po drugim tak, że słyszymy je jako całość. To ją najczęściej nucimy po wyjściu z koncertu.

1.1Budowa melodii

Najmniejszą cząstką melodii jest motyw: kilka dźwięków o wyrazistym rytmie i kształcie, np. cztery dźwięki na początku V Symfonii Beethovena. Z motywów powstaje fraza, odcinek melodii zamknięty jak zdanie z przecinkiem albo kropką. Śpiewak bierze oddech zwykle właśnie między frazami.

Melodia może poruszać się ruchem stopniowym, czyli po sąsiednich dźwiękach skali (sekundami), albo ruchem skokowym, przez większe odległości. Ruch stopniowy brzmi płynnie i śpiewnie, skoki dodają energii i napięcia. Najwyższy albo najmocniejszy punkt melodii, do którego wszystko zmierza, to kulminacja.

1.2Rodzaje melodyki

• Melodyka kantylenowa (wł. cantilena, pieśń) jest śpiewna i płynna, z długimi dźwiękami i łukami fraz. Przykład: Fryderyk Chopin, Nokturn Es-dur op. 9 nr 2. posłuchaj
• Melodyka figuracyjna opiera się na szybkich przebiegach, pasażach i rozłożonych akordach. Jest ruchliwa i wirtuozowska. Przykład: Niccolò Paganini, Kaprys nr 24. posłuchaj
• Melodyka ornamentalna jest bogato zdobiona ozdobnikami: trylami, mordentami, biegnikami. Przykład: barokowe arie koloraturowe, w których głos śpiewa szybkie ozdobne przebiegi na jednej sylabie, np. „Agitata da due venti” z opery Griselda Antonia Vivaldiego. posłuchaj

1.3Jak rozpoznać ze słuchu

Spróbuj zanucić to, co słyszysz. Jeśli się da, a dźwięki są długie i połączone, melodyka jest kantylenowa. Jeśli palce muzyka biegają tak szybko, że nie nadążasz nucić, to figuracja. Jeśli wokół kilku ważnych dźwięków „wirują” krótkie ozdobniki, melodyka jest ornamentalna. Zwróć też uwagę, czy melodia idzie krokami, czy skacze, i gdzie jest jej kulminacja.

Rytmika porządkuje czasowy przebieg utworu. Mówi, jak długo trwają kolejne dźwięki i pauzy i jak się ze sobą łączą. Bez rytmu melodia byłaby tylko zbiorem wysokości.

2.1Puls, metrum, takt

W większości utworów słyszymy równy puls, jak bicie serca albo kroki. Można go wystukać nogą. Uderzenia pulsu nie są jednakowe: jedne są mocniejsze, inne słabsze. Regularny układ mocnych i słabych części to metrum. W metrum dwudzielnym liczymy raz-dwa (marsz), w trójdzielnym raz-dwa-trzy (walc, mazurek, menuet), w czterodzielnym raz-dwa-trzy-cztery.

W nutach metrum zapisuje się na początku utworu, np. 2/4 albo 3/4. Kreski taktowe dzielą utwór na takty, odcinki o jednakowej sumie wartości rytmicznych. Pierwsza część taktu jest zwykle najmocniejsza.

Akcent to wyróżnienie jednego dźwięku, zwykle mocniejszym uderzeniem. Synkopa przenosi akcent ze słabej części taktu na mocną: dźwięk zaczyna się na słabej części i trwa dalej przez mocną, więc akcent pada „nie tam, gdzie się go spodziewamy”. Synkopy są typowe dla jazzu, a w Święcie wiosny Strawińskiego akcenty padają w nieregularnych miejscach. posłuchaj

Ostinato (wł. uparty) to krótki motyw rytmiczny albo melodyczny powtarzany bez przerwy, często w basie. W Lamencie Dydony Purcella przez całą arię powraca ten sam schodzący motyw basu. posłuchaj W Bolerze Ravela werbel powtarza jeden rytm od początku do końca.

2.2Rytmika miarowa i swobodna

• Rytmika miarowa opiera się na regularnym metrum i pulsie. Łatwo ją wyklaskać. Przykłady: Johann Strauss ojciec, Marsz Radetzky’ego posłuchaj, i Johann Strauss syn, walc Nad pięknym modrym Dunajem, w którym słychać wyraźne raz-dwa-trzy walca. posłuchaj
• Rytmika swobodna nie ma wyraźnego podziału na takty ani stałego pulsu. Płynie za słowami tekstu. Przykład: chorał gregoriański, np. Salve Regina. posłuchaj

Podręcznik Danuty Wójcik dzieli rytmikę na swobodną i ustaloną. Do ustalonej należą m.in. rytmika miarowa (jednostajna, z wyraźnie akcentowanym taktem), taneczna (oparta na rytmach tańców, np. poloneza czy mazurka) i motoryczna (szybki, nieprzerwany ruch równych, drobnych wartości, jak w wielu utworach Bacha).

2.3Jak rozpoznać ze słuchu

Spróbuj wystukać puls. Jeśli się udaje, rytmika jest miarowa. Potem policz, co które uderzenie wraca akcent: co drugie (metrum dwudzielne) czy co trzecie (trójdzielne). Jeśli nie da się znaleźć równego pulsu, a muzyka płynie jak mowa, rytmika jest swobodna. Zwróć też uwagę, czy jakiś motyw nie powtarza się uparcie w basie (ostinato).

Tempo to szybkość wykonywania utworu. Agogika to zmiany tempa i swobodne odchylenia od niego podczas wykonania: przyspieszanie, zwalnianie, chwilowe przytrzymanie dźwięku. Tempo mówi, jak szybko gramy, a agogika, jak to tempo żyje.

3.1Oznaczenia tempa

Tempo zapisuje się na początku utworu, najczęściej po włosku, bo te określenia upowszechniły się w XVII i XVIII wieku. Wcześniej rzadko je zapisywano. Oto najważniejsze, od najwolniejszego:

Zdrobnienia oznaczają tempo trochę inne niż podstawowe: larghetto jest nieco szybsze od largo, allegretto nieco wolniejsze od allegro. Do oznaczeń tempa kompozytorzy często dodają słowa o charakterze, np. Allegro con brio (szybko, z ogniem) albo Andante cantabile (śpiewnie).

3.2Metronom

Słowo nie mówi dokładnie, jak szybko grać. Dlatego na początku XIX wieku powstał metronom: wahadło napędzane mechanizmem zegarowym, z przesuwanym ciężarkiem i skalą liczb. Wynalazł go Holender Dietrich Nikolaus Winkel, ale rozpowszechnił Niemiec Johann Nepomuk Mälzel, który od 1815 roku produkował go na sprzedaż. Zapis „M.M. ♩ = 60” (od Mälzels Metronom) znaczy: 60 ćwierćnut na minutę. Z metronomu korzystał już Ludwig van Beethoven, który podawał tempo swoich utworów według jego skali.

3.3Zmiany tempa (agogika)

• Accelerando (skrót accel.): przyspieszając. W utworze „W grocie Króla Gór” Edvarda Griega ten sam temat powtarza się coraz szybciej i coraz głośniej. posłuchaj
• Ritardando (skrót rit.): zwalniając, np. przed końcem utworu. Powrót do tempa oznacza się a tempo.
• Rubato (wł. tempo rubato, czas „skradziony”): wykonawca swobodnie skraca i wydłuża dźwięki, a potem nadrabia, więc ogólny przebieg frazy się zgadza. Słynęło z niego granie Chopina. posłuchaj
• Fermata (znak , półkole z kropką nad nutą): przedłużenie dźwięku albo pauzy według uznania wykonawcy. Fermaty zatrzymują motyw na początku V Symfonii Beethovena. posłuchaj

3.4Jak rozpoznać ze słuchu

Wystukaj puls i porównaj go z krokiem: wolniejszy od spokojnego kroku to tempo wolne, mniej więcej równy to umiarkowane, szybszy to szybkie. Potem sprawdź, czy puls stoi w miejscu, czy się zmienia. Gdy stukanie musi przyspieszać, słyszysz accelerando; gdy zwalniać, ritardando. Rubato rozpoznasz po tym, że melodia chwilami „ociąga się” albo spieszy, choć akompaniament wciąż prowadzi ten sam ruch.

Dynamika to element, który określa siłę, czyli głośność dźwięku, i jej zmiany. Ten sam motyw zagrany cicho może brzmieć tajemniczo, a głośno groźnie.

4.1Stopnie dynamiki

Podstawowe stopnie to p (piano, cicho) i f (forte, głośno). Między nimi i wokół nich leżą kolejne:

pp pianissimo, bardzo cichop piano, cichomp mezzo piano, średnio cichomf mezzo forte, średnio głośnof forte, głośnoff fortissimo, bardzo głośno

Romantycy sięgali jeszcze dalej, do ppp i fff. sf albo sfz (sforzando) oznacza nagły, mocny akcent na jednym dźwięku albo akordzie.

4.2Zmiany dynamiki

• Crescendo (cresc., znak ): coraz głośniej. Cały Bolero Ravela, ok. kwadransa muzyki, to jedno wielkie crescendo. posłuchaj
• Decrescendo albo diminuendo (decresc., dim., znak ): coraz ciszej.
• Kontrast: nagłe przejście od cichego do głośnego albo odwrotnie. Słychać go w V Symfonii Beethovena posłuchaj i w Symfonii „Niespodzianka” Haydna, gdzie cichy temat przerywa nagle głośny akord całej orkiestry. posłuchaj

Zmiany głośności mogą być skokowe albo stopniowe. Dynamika tarasowa zmienia się skokami, jak schody: całe odcinki brzmią forte, potem całe piano. Tak zwykle opisuje się muzykę baroku, np. przeplatanie się całego zespołu i solisty w koncertach Vivaldiego. posłuchaj Dynamika stopniowa narasta i opada płynnie, przez crescendo i diminuendo. Upowszechniła się w klasycyzmie, gdy zasłynęły długie narastania orkiestry w Mannheimie.

Z dynamiką wiąże się nazwa fortepianu. Bartolomeo Cristofori, budowniczy instrumentów na dworze Medyceuszy we Florencji, ok. 1700 roku zbudował instrument, na którym, inaczej niż na klawesynie, siła uderzenia w klawisz decydowała o głośności. W 1711 roku Scipione Maffei opisał go jako gravicembalo col piano e forte, „klawesyn z cichym i głośnym graniem”. Stąd nazwy pianoforte i „fortepian”.

4.3Jak rozpoznać ze słuchu

Słuchaj, czy głośność stoi w miejscu, czy się zmienia. Jeśli muzyka rośnie powoli, jak zbliżający się pochód, to crescendo; jeśli cichnie, jak oddalające się kroki, diminuendo. Nagłe uderzenie po cichym fragmencie to kontrast albo sforzando. Gdy głośne i ciche odcinki zmieniają się jak schody, bez przejść, mówimy o dynamice tarasowej.

Artykulacja to sposób wydobywania i łączenia dźwięków. Te same nuty zagrane płynnie albo krótko brzmią jak dwa różne utwory: raz śpiewnie i spokojnie, raz lekko, skocznie albo zadziornie.

5.1Rodzaje artykulacji

Łuk ma w nutach dwie role. Krótki łuk nad kilkoma nutami oznacza legato. Długi łuk nad całą melodią pokazuje frazę: miejsce, w którym muzyka „oddycha”. Instrumentaliści smyczkowi znają jeszcze pizzicato, czyli szarpanie strun palcami zamiast gry smyczkiem; to już zmiana sposobu gry, która wpływa także na barwę.

5.2Jak artykulacja zmienia charakter

Legato łączy dźwięki jak głos śpiewaka: muzyka staje się śpiewna, spokojna, czuła. Tak brzmi kantylena w Nokturnie Es-dur Chopina. posłuchaj Staccato rozdziela dźwięki: muzyka robi się lekka, żartobliwa albo marszowa. W Rondzie alla turca Mozarta krótkie, wyraźne dźwięki naśladują orkiestrę janczarską z bębnami i talerzami. posłuchaj Akcenty dodają energii, a czasem gwałtowności.

5.3Jak rozpoznać ze słuchu

Wsłuchaj się w przerwy między dźwiękami. Gdy ich nie ma, a dźwięki płyną jeden w drugi, słyszysz legato. Gdy każdy dźwięk jest krótki i otoczony ciszą, słyszysz staccato. Spróbuj zaśpiewać ten fragment na sylabie „la” albo „ta”: legato śpiewa się na jednym oddechu, staccato wymaga osobnego ataku na każdą nutę.

Harmonika to element dotyczący współbrzmień dźwięków. Współbrzmienie powstaje, gdy kilka dźwięków brzmi jednocześnie. Melodia biegnie w poziomie, w czasie, a harmonika dotyczy pionu: tego, co brzmi naraz.

6.1Interwał, akord, trójdźwięk

Interwał to odległość między dwoma dźwiękami, np. tercja, kwinta czy oktawa. Dźwięki mogą brzmieć po sobie (interwał melodyczny) albo razem (interwał harmoniczny). Akord to współbrzmienie co najmniej trzech różnych dźwięków. Najprostszy akord to trójdźwięk, zbudowany z dwóch tercji ułożonych jedna na drugiej, np. c–e–g.

Trójdźwięk durowy (np. C-dur: c–e–g) brzmi zwykle jasno i pogodnie. Molowy (np. c-moll: c–es–g) brzmi ciemniej, często smutniej. Różni je tylko środkowy dźwięk. Akord można zagrać naraz albo rozłożyć na pojedyncze dźwięki, jak w Preludium C-dur Bacha. posłuchaj

6.2Konsonans i dysonans

Konsonans to współbrzmienie brzmiące zgodnie, dające poczucie odprężenia. Konsonansami są m.in. pryma, oktawa, kwinta i kwarta czysta oraz tercje i seksty. Dysonans brzmi ostro i niespokojnie, wymaga rozwiązania na konsonans. Dysonansami są m.in. sekundy, septymy i tryton.

Muzyka żyje z ruchu od napięcia do rozwiązania. Dysonans jest jak pytanie, konsonans jak odpowiedź. W Preludium e-moll Chopina akordy w lewej ręce zmieniają się po półtonie, a napięcie długo czeka na rozwiązanie. posłuchaj W muzyce XX wieku dysonanse często już się nie rozwiązują, a Debussy używał akordów raczej jako plam barwy niż jako kroków od napięcia do odprężenia. posłuchaj

6.3Dur–moll i skale modalne

Większość muzyki od baroku do romantyzmu opiera się na systemie dur–moll. Utwór ma tonację, a jej główny dźwięk i akord, tonika, jest jak dom, do którego muzyka wraca. Wcześniej, w średniowieczu i renesansie, posługiwano się skalami modalnymi, zwanymi też kościelnymi: dorycką, frygijską, lidyjską, miksolidyjską i innymi. Brzmią „dawniej” i mniej jednoznacznie niż dur i moll. Słychać je w chorale gregoriańskim posłuchaj, a w XIX i XX wieku wróciły m.in. u Debussy’ego.

6.4Jak rozpoznać ze słuchu

Najpierw zapytaj: czy brzmi jeden dźwięk naraz, czy współbrzmienia? Potem: czy akordy brzmią jasno (dur) czy ciemno (moll)? Czy brzmienie jest spokojne i zgodne (konsonanse), czy ostre i niespokojne (dysonanse)? Czy po napięciu przychodzi odprężenie? Wreszcie: czy muzyka ma wyraźny „dom” (tonikę), do którego wraca na końcu?

Kolorystyka to element dzieła muzycznego związany z barwą dźwięku. Barwa pozwala odróżnić flet od trąbki albo głos koleżanki od głosu kolegi, nawet gdy grają lub śpiewają ten sam dźwięk równie głośno.

7.1Od czego zależy barwa

• Źródło dźwięku. Inaczej brzmi drgająca struna, słup powietrza w rurze, membrana bębna, głos ludzki.
• Alikwoty. Struna drga całą długością, a jednocześnie połówkami, trzecimi częściami i tak dalej. Powstają wtedy ciche dźwięki wyższe od podstawowego, zwane alikwotami (tonami składowymi). Każdy instrument ma inny „przepis” na alikwoty: ich liczba i siła decydują o barwie.
• Rejestr. Ten sam instrument brzmi inaczej nisko, a inaczej wysoko: klarnet w dole jest ciemny i miękki, w górze jasny i przenikliwy.
• Sposób gry. Smyczkiem albo palcami (pizzicato), z tłumikiem albo bez, legato albo staccato.
• Obsada. Solista, zespół kameralny, chór, orkiestra; to, które instrumenty grają razem i które prowadzą melodię.

7.2Barwa instrumentów, głosów i zespołów

Każda grupa instrumentów ma swój charakter: smyczki brzmią ciepło i śpiewnie, drewniane dęte jasno i wyraziście, blaszane potężnie, perkusja rytmicznie i barwnie. Głosy ludzkie dzielimy według wysokości: sopran, mezzosopran i alt (kobiece), tenor, baryton i bas (męskie). Instrumenty, głosy i zespoły dokładniej omawia program WOM w roku I: instrumenty na lekcjach 11–25, głos ludzki i zespoły na lekcjach 28–34.

Kompozytorzy celowo budują utwory z barw. Przewodnik młodego człowieka po orkiestrze Benjamina Brittena przedstawia po kolei grupy i instrumenty orkiestry na temacie Henry’ego Purcella. posłuchaj W Bolerze Ravela melodia wędruje od instrumentu do instrumentu. posłuchaj W koncertach barokowych barwa solisty kontrastuje z barwą całego zespołu. posłuchaj

7.3Jak rozpoznać ze słuchu

Zapytaj kolejno: czy śpiewa głos, czy grają instrumenty? Jeden czy wiele? Jakie grupy instrumentów słyszysz? Czy barwa jest jasna czy ciemna, ostra czy miękka? Czy brzmi niski, czy wysoki rejestr? Czy pojawiają się nietypowe sposoby gry, np. pizzicato albo tłumik?

Faktura to sposób pionowego i poziomego uporządkowania głosów w utworze. Mówi, ile głosów brzmi naraz i jakie mają wobec siebie role. Podstawa programowa wymaga, by określać rodzaje faktury ze względu na układ głosów.

8.1Monofonia (monodia)

Monofonia, czyli jednogłosowość: wszyscy śpiewają albo grają tę samą melodię, bez akompaniamentu. Przykład: chorał gregoriański, np. Salve Regina. posłuchaj Gdy chór mężczyzn i kobiet śpiewa tę samą melodię w odległości oktawy, nadal jest to monofonia.

Uwaga na słowo monodia. W programie oznacza jednogłosowość, tak jak monofonia. W historii muzyki baroku tak samo nazywa się jednak śpiew solowy z akompaniamentem basso continuo. To już melodia z akompaniamentem, czyli homofonia.

8.2Homofonia

Homofonia: jeden głos prowadzi melodię, a pozostałe tworzą akompaniament. Przykład: nokturny Chopina, z wyraźną melodią w prawej ręce i akompaniamentem w lewej posłuchaj, albo pieśń z fortepianem. Akompaniament może mieć dwie postacie:

• Faktura akordowa: wszystkie głosy poruszają się tym samym rytmem, zwartymi akordami, nuta przeciw nucie. Tak brzmią psalmy Mikołaja Gomółki. posłuchaj
• Faktura figuracyjna: akompaniament rozkłada akordy na pojedyncze dźwięki, pasaże albo powtarzane figury, jak bas Albertiego w sonatach Mozarta czy szerokie rozłożone akordy w lewej ręce u Chopina.

8.3Polifonia

Polifonia: kilka głosów jest równouprawnionych i każdy prowadzi własną melodię. Słuchając, można śledzić każdy z nich osobno. Przykłady: Inwencje dwugłosowe Bacha, w których dwie równorzędne linie prowadzą rozmowę posłuchaj, i fugi Bacha. posłuchaj

Najważniejszą techniką polifonii jest imitacja: motyw zagrany w jednym głosie powtarza po chwili inny głos. W renesansowej mszy Palestriny głosy chóru wchodzą kolejno z tym samym motywem. posłuchaj Gdy wszystkie głosy powtarzają całą melodię od początku do końca, powstaje kanon, np. „Panie Janie” albo angielski kanon Sumer is icumen in z XIII wieku. posłuchaj Polifonia może być bardzo gęsta: Spem in alium Thomasa Tallisa ma 40 samodzielnych głosów, ułożonych w osiem chórów po pięć głosów.

8.4Jak rozpoznać ze słuchu

Policz, ile melodii słyszysz naraz. Jedna, bez towarzyszenia: monofonia. Jedna wyraźna melodia i tło: homofonia. Kilka melodii, które przeplatają się i naśladują, tak że nie wiesz, za którą iść: polifonia. W wielu utworach faktura zmienia się co chwilę, np. w „Hallelujah” z Mesjasza Haendla chór raz śpiewa akordami, a raz głosy wchodzą po kolei. posłuchaj

Na sprawdzianie ze słuchu nauczyciel puszcza krótki fragment, zwykle pół minuty albo minutę. Nie próbuj od razu usłyszeć wszystkiego. Posłuchaj fragmentu kilka razy i za każdym razem zadaj sobie inne pytanie. Dobrze jest robić to zawsze w tej samej kolejności.

Pytania po kolei

1. Kolorystyka. Kto gra albo śpiewa? Głos, instrument, zespół, orkiestra? Jaka barwa: jasna czy ciemna?
2. Faktura. Ile melodii słyszę naraz? Monofonia, homofonia czy polifonia?
3. Melodyka. Czy melodię da się zanucić? Jest kantylenowa, figuracyjna czy ornamentalna? Idzie krokami czy skokami?
4. Rytmika. Czy da się wystukać puls? Metrum dwudzielne czy trójdzielne? A może rytm swobodny? Czy coś się uparcie powtarza?
5. Tempo i agogika. Wolno, umiarkowanie czy szybko? Czy tempo się zmienia: przyspiesza, zwalnia, faluje?
6. Dynamika. Cicho czy głośno? Czy głośność rośnie, opada, czy zmienia się nagle?
7. Artykulacja. Dźwięki połączone (legato) czy krótkie, oderwane (staccato)?
8. Harmonika. Dur czy moll? Konsonanse czy ostre dysonanse? Czy napięcie się rozwiązuje?

Na końcu połącz odpowiedzi. Przykład: Nokturn Es-dur Chopina gra fortepian solo. Słyszymy jedną śpiewną melodię nad akompaniamentem (homofonia, melodyka kantylenowa), metrum 12/8 raczej kołysze, niż maszeruje, tempo jest spokojne i lekko faluje (rubato), dynamika przeważnie cicha z łagodnymi narastaniami, dźwięki melodii są połączone (legato), a harmonia jest durowa i łagodna. posłuchaj

Takie odpowiedzi pomagają też odgadnąć epokę. Chorał w swobodnym rytmie, bez akompaniamentu, wskazuje na średniowiecze. Basso continuo i dynamika tarasowa wskazują na barok, śpiewna melodia z rozłożonym akompaniamentem i rubato na romantyzm. Więcej podpowiedzi jest w częściach „Jak rozpoznać utwór” na stronach o średniowieczu, renesansie, baroku, klasycyzmie, romantyzmie, impresjonizmie i XX wieku.

Naciśnij „Odtwórz”, posłuchaj i wybierz odpowiedź. Każdy przykład możesz odtworzyć wiele razy. Ustaw głośność na wygodny poziom, najlepiej w słuchawkach. Nic nie gra samo.

Ćwiczenia słuchowe działają tylko na stronie internetowej: elementy-muzyki.pages.dev, rozdział X. Pierwsza seria to krótkie przykłady generowane przez przeglądarkę (legato i staccato, crescendo i diminuendo, dur i moll, konsonans i dysonans, rodzaje faktury i inne), druga to fragmenty nagrań z rozdziału XI.

10.1Przykłady z przeglądarki

Dźwięki tworzy przeglądarka, więc za każdym razem kolejność pytań i poprawne odpowiedzi mogą być inne. Brzmienie przypomina prosty instrument elektroniczny.

10.2Fragmenty nagrań

Po kliknięciu „Odtwórz” wczytuje się odtwarzacz YouTube z początkiem nagrania (ok. 25 sekund). Jeśli na początku jest cisza albo zapowiedź, poczekaj chwilę.

Utwory, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najpierw osiem pojęć z podstawy programowej, potem pozostałe terminy w kolejności alfabetycznej.

melodyka

Element dzieła muzycznego określający linię następstwa dźwięków. Rodzaje: kantylenowa, figuracyjna, ornamentalna.

rytmika

Element porządkujący czasowy przebieg utworu: długość dźwięków i pauz, metrum, akcenty. Rodzaje: miarowa i swobodna.

agogika

Zmiany tempa i swobodne odchylenia od niego w czasie wykonania (accelerando, ritardando, rubato, fermata).

dynamika

Element określający siłę (głośność) dźwięku i jej zmiany.

artykulacja

Sposób wydobywania i łączenia dźwięków (legato, staccato, portato, akcent).

harmonika

Element dotyczący współbrzmień dźwięków: interwałów i akordów, konsonansów i dysonansów.

kolorystyka

Element związany z barwą dźwięku, zależną od źródła dźwięku i alikwotów, rejestru, sposobu gry i obsady.

faktura

Sposób pionowego i poziomego uporządkowania głosów w utworze. Rodzaje: monofonia (monodia), homofonia, polifonia.

accelerando

Przyspieszając (accel.).

adagio

Wolno.

akcent

Wyróżnienie dźwięku mocniejszym uderzeniem; znak >.

akord

Współbrzmienie co najmniej trzech różnych dźwięków.

alikwoty

Ciche tony składowe wyższe od dźwięku podstawowego; ich liczba i siła decydują o barwie.

allegro

Wesoło, szybko.

andante

W tempie kroku.

barwa

Cecha dźwięku, dzięki której odróżniamy instrumenty i głosy.

crescendo

Coraz głośniej (cresc., znak <).

decrescendo, diminuendo

Coraz ciszej (decresc., dim., znak >).

dur i moll

Dwa rodzaje tonacji i akordów: durowe brzmią zwykle jasno, molowe ciemniej.

dynamika tarasowa

Zmiany głośności skokami, całymi odcinkami (typowa dla baroku); przeciwieństwo dynamiki stopniowej.

dysonans

Współbrzmienie brzmiące ostro, wymagające rozwiązania na konsonans (np. sekunda, septyma).

fermata

Znak przedłużenia nuty lub pauzy według uznania wykonawcy.

forte (f)

Głośno; ff fortissimo, bardzo głośno; mf mezzo forte, średnio głośno.

fraza

Odcinek melodii zbudowany z motywów, zamknięty jak zdanie.

homofonia

Faktura, w której jeden głos prowadzi melodię, a pozostałe tworzą akompaniament (akordowy albo figuracyjny).

imitacja

Powtórzenie motywu przez kolejny głos, po chwili.

interwał

Odległość między dwoma dźwiękami.

kanon

Utwór, w którym wszystkie głosy kolejno powtarzają tę samą melodię (ścisła imitacja).

konsonans

Współbrzmienie brzmiące zgodnie, dające poczucie odprężenia (np. oktawa, kwinta, tercja).

kulminacja

Najwyższy lub najmocniejszy punkt melodii albo utworu.

largo

Szeroko, bardzo wolno.

legato

Łącząc płynnie dźwięki; łuk nad nutami.

melodyka kantylenowa

Śpiewna i płynna (Chopin, Nokturn Es-dur op. 9 nr 2).

melodyka figuracyjna

Oparta na szybkich przebiegach, ruchliwa (Paganini, Kaprys nr 24).

melodyka ornamentalna

Bogato zdobiona ozdobnikami (barokowe arie koloraturowe).

metronom

Przyrząd odmierzający tempo; wynalazł go Winkel, rozpowszechnił Mälzel (od 1815 r.).

metrum

Regularny układ mocnych i słabych części taktu (dwudzielne, trójdzielne, czterodzielne).

moderato

Umiarkowanie.

monofonia (monodia)

Jednogłosowość: jedna melodia bez akompaniamentu (chorał gregoriański).

motyw

Najmniejsza cząstka melodii o wyrazistym rytmie i kształcie.

ostinato

Uparcie powtarzany krótki motyw, często w basie.

piano (p)

Cicho; pp pianissimo, bardzo cicho; mp mezzo piano, średnio cicho.

polifonia

Faktura, w której kilka równouprawnionych głosów prowadzi własne melodie.

portato

Dźwięki lekko oddzielone, ale miękkie; kropki pod łukiem.

presto

Bardzo szybko.

rejestr

Część skali instrumentu lub głosu (niski, średni, wysoki); wpływa na barwę.

ritardando

Zwalniając (rit.); powrót do tempa: a tempo.

rubato

Swobodne skracanie i wydłużanie dźwięków dla wyrazu (tempo „skradzione”), typowe dla Chopina.

rytmika miarowa

Oparta na regularnym metrum i pulsie (Strauss, Marsz Radetzky’ego).

rytmika swobodna

Bez wyraźnego podziału taktowego (chorał gregoriański).

sforzando (sf, sfz)

Nagły, mocny akcent na jednym dźwięku lub akordzie.

skale modalne

Skale kościelne (dorycka, frygijska, lidyjska, miksolidyjska i inne), używane przed systemem dur–moll.

staccato

Krótko, odrywając dźwięki; kropka nad nutą.

synkopa

Przeniesienie akcentu ze słabej części taktu na mocną: dźwięk zaczęty na słabej części trwa przez mocną.

takt

Odcinek utworu między kreskami taktowymi, o stałej sumie wartości rytmicznych.

tempo

Szybkość wykonywania utworu.

trójdźwięk

Akord z trzech dźwięków ułożonych tercjami (np. c–e–g); durowy lub molowy.

współbrzmienie

Kilka dźwięków brzmiących jednocześnie.

Kliknij odpowiedź. Po każdym pytaniu zobaczysz krótkie wyjaśnienie, a na końcu wynik.